Przeszłość

Zygmunt Popiel

POLESIE

Wśród starszego pokolenia byłych mieszkańców Kresów Wschodnich żyje do dzisiaj mit kresowy, który należy wiązać z faktem, iż pozostały tam nasze korzenie.

Polesie, które żyje w naszej świadomości, to kraj lasów, bagien, mokradeł. Jest to obszar geograficzny, który wbija się klinem od północy pomiędzy krainę Litwy z mnóstwem jezior, a Wyżynę Białoruską od południa granicząc z płytą podolską i Wyżyną Wołyńską. Na wschodzie dociera, przekraczając je miejscami do koryta rzeki Dniepr, od Mohylewa, niemal aż do odległego Kijowa. Od zachodu jego granica opiera się o rzekę Bug. Całkowita powierzchnia Polesia wynosiła około 80 tysięcy kilometrów kwadratowych.
Należy zaznaczyć, że tak w okresie przed rozbiorami, jak również w czasie wcielenia ziem polskich w skład jednego z państw zaborczych - imperium rosyjskiego, Polesie stanowiło polityczną całość w granicach jednego państwa.

Najstarsze wzmianki dotyczące Polesia znajdujemy w pracach Herodota, historyka żyjącego w V. wieku przed narodzeniem Chrystusa. Polesie, o którym pisze, nie jest lądem stałym, lecz morzem, które rzekomo miało łączyć Bałtyk z Morzem Czarnym.

Nie są znane twórcze, względnie burzące kataklizmy, które przewalając się przez poleską płytę w początkowym okresie paleozoicznym doprowadziły do zniszczenia części granitowego podłoża, tworząc kotlinę - nieckę poleską, Dowodem świadczącym o powyższym są występujące miejscami złoża skał różowego i szarego granitu. Działalność lodowca niwelowała powierzchnię krainy. Niesione materiały skalne zasypywały doliny, a topniejący lodowiec gromadził moreny denne, piaski, gliny. W zrytych potworną mocą skałach podłoża utworzyły się w przyszłości tysiące jezior, ukształtowując jednocześnie szerokie koryta pra-rzek.

Najniżej leżąca płaszczyzna utworzona została w okolicach zbudowanego w późniejszym okresie Kanału Królewskiego, nad dolnym biegiem rzeki Ptyczy i w pobliżu ujścia Berezyny, która wpada do Dniepru. W znacznej swej części Polesie charakteryzuje się terenem falistym. Fakt ten wykorzystywał człowiek, szukając dogodnych miejsc do osiedlenia się. Działalność topniejącego lodowca powodowało tworzenie się " morza poleskiego", które łączyło prą - Prypeć przez rzekę Bug z pra-Wisłą. Po wiekach zrozumiał to człowiek, doceniając znaczenie drogi wodnej od Morza Czarnego do Bałtyku.

Zagadki o życiu na tym terenie w minionych epokach nie rozwiązują milczące, tajemnicze moczary, poleskie trzęsawiska. Należy przypuszczać, że pierwsi przedstawiciele rodzaju ludzkiego musieli pojawić się w zaraniu życia ludzkości. Na ziemi w tym okresie toczyła się bezwzględna walka o byt z siłami natury, potężnymi zwierzętami oraz kataklizmami. Okres przyszłej świetności człowieka poprzedzany był okrucieństwem, bezwzględnością, egoizmem, u podstaw którego występowała walka o przetrwanie. Wiązało się to również z rozwojem rodziny, szczepu, społeczeństwa. Niedostępny, odludny teren był czynnikiem sprzyjającym. Bronił przed wrogiem zewnętrznym

Jedne z pierwszych, historycznych informacji o Polesiu pojawiają się około 1500 lat po Herodocie, w pracy ruskiego kronikarza Latopis-Nestora. Opisując dzieje Słowiańszczyzny wspomina o Polesiu oraz o zamieszkujących je plemionach.

Późniejsze badania geograficzne i antropologiczne informują, że w okresie pomiędzy V. i VII. wiekiem Polesie było zamieszkane głównie przez trzy plemiona słowiańskie, osiadłe w dorzeczu Prypeci. Było to plemię Dregowiczan, którego nazwa wywodzi się od starosłowiańskiego słowa "dreg" - bagno. Łączyło je bliskie pokrewieństwo z Krzywiczanami, (z których być może wywodzili się późniejsi Poleszucy). Sąsiadowali oni z osiadłymi od południa Polanami i Drewlanami (starosłowiańskie słowo " darevo" = drewno).

Przedstawione wyżej uwarunkowania powodowały, iż Polesie przez długie wieki było samowystarczalną, bagienną wyspą, odciętą od świata zewnętrznego krainą. Brak zagrożenia, szczególnie ze strony człowieka sprzyjał życiu zwierzyny. Na bagnach i w lasach żyły łosie, jelenie, rysie, bobry. Obfitość ryb w jeziorach i rzekach zapewniała pożywienie licznym gatunkom ptactwa jak głuszce, puchacze, kaczki, łabędzie, czaple i czarne bociany.

Rodowód nazwy "Polesie" do dziś wzbudza spory. Miała ona określać kraj lasów, względnie jak twierdzą niektórzy, obszar bagienne - leśny leżący za pasmem prawdziwych borów. Istnieje również twierdzenie, iż człowiek w swojej walce o byt wytrzebił wysokopienne olbrzymy niedostępnych puszcz i osiedlił się "na polesiu".

W czasach historycznych, między VIII. i X. wiekiem na terenach zamieszkałych przez Słowian wschodnich powstały trzy rywalizujące ze sobą ośrodki państwowe: Kijów, Nowogród, Połock . Około 980 - 1015 r. dzięki Włodzimierzowi Wielkiemu ziemie poleskie dostały się pod władzę książąt kijowskich. Włodzimierz Wielki doprowadził do osadzenia na nich Rurykowiczów, starając się jednocześnie wprowadzić wśród zamieszkującej je ludności chrześcijaństwo. Proces ten napotykał na duże trudności, gdyż wśród Słowian wschodnich zakorzeniony był kult dotychczasowych bóstw. Władcą nieba i piorunów był Perun, bogiem Słońca i dawcą urodzajów - Dażboh, opiekunem trzód i zwierząt Wales. Mieszkańcy nadal czcili duchy przodków, bóstwa opiekuńcze i siły przyrody.

W XII w., gdy wskutek podziałów dzielnicowych Księstwo Rusi uległo osłabieniu, Polesie , jako kraina zostało podbite przez Litwinów. Gdy w końcu XIV wieku doszło do unii Litwy z Polską, Polesie oraz Ziemia Nowogródzka weszły w skład monarchii Jagiellonów. Był to jednocześnie okres dopływu żywiołu rdzennie polskiego oraz łączenia się z polskością wybitnych jednostek miejscowych. Wprowadzenie na Litwę chrześcijaństwa obrządku rzymskiego, co nastąpiło w roku 1387, oraz integracyjna polityka Władysława Jagiełły i księcia Witolda było przełomowym momentem w historii ziem poleskich. Nadania ziemskie na słabo zaludnionych terenach umożliwiły tworzenie się szlacheckich majątków i latyfundiów rodów księżęcych: Radziwiłłów, Potockich, Czartoryskich, Sapiehów, Skirmuntów, Pusłowskich Platerów i wielu mniejszych.

Po ostatecznym połączeniu się w roku 1569 Polski z Litwą, drobna szlachta mazowiecka i chłopi jako miejsce osadnictwa, mimo ubogich ziem wybierali Polesie.

Niewątpliwie istotne znaczenie dla rozwoju wsi poleskiej miały reformy przeprowadzane przez królową Bonę. Po otrzymaniu w roku 1523 od króla Zygmunta Starego posiadłości w postaci księstwa pińskiego oraz kobryńskiego z Prużaną przeprowadziła szereg reform - między innymi: spis ludności, komasację i klasyfikację gruntów, wprowadzenie trójpolowego systemu upraw. Równolegle następowała reorganizacja administracji. Rozwijało się budownictwo. Po otrzymaniu przez szlachtę w roku 1551 prawa wywozu bez "myta" produktów leśnych, nastąpił rozwój przemysłu. W ślad za tym następował rozwój handlu i rzemiosła. Na podkreślenie zasługuje fakt, iż ówczesne ziemie wschodnie, włącznie z Polesiem wyznaniowe były bardzo zróżnicowane. Mieszkali tu prawosławni, katolicy, protestanci, żydzi, muzułmanie. Kościół katolicki był wspierany przez bogatą szlachtę i państwo.

Po powstaniu patriarchatu moskiewskiego hierarchowie prawosławia w Rzeczypospolitej, w obawie przed moskiewską ingerencją, zaakceptowali projekt unii obu wyznań. Została ona zawarta w 1596 roku na synodzie, który odbył się w Brześciu, gdzie przyjęto wspólne zwierzchnictwo papieża katolickiego w Rzymie. Rok 1648 to początek wojen polsko - kozackich. Potężne watahy, dowodzone przez sprzyjających rebelii Chmielnickiego atamanów i asaułów, wyprawiały się na Polesie. Miejscowa ludność, zachowując posłuszeństwo wobec Rzeczypospolitej, poniosła największe ofiary. Między innymi Kozacy spalili Pińsk, mordując znaczną część jego mieszkańców i pustosząc mnóstwo osiedli.

Wówczas zginął śmiercią męczeńską, schwytany przez reunów we wsi Mogilno ksiądz Andrzej Bobola z zakonu oo Jezuitów. Poddany torturom, do końca apelował o zaprzestanie mordów, grabieży i nawoływał o powrót do wiary katolickiej. Początkowo został pochowany w podziemiach klasztoru oo Jezuitów w Pińsku. W roku 1808 po zmianie przez władze carskie kościoła oo Jezuitów na klasztor prawosławny, trumnę A. Boboli przewieziono do Połocka, które stało się kolejnym centrum kultu męczennika. Po wydaleni oo Dominikanów z Rosji opiekę nad relikwiami przejęli księża diecezjalni. W dniu 20 lipca 1922 r. uzbrojeni żołdacy sowieccy wdarli się do bronionego przez parafian kościoła, porwali relikwie i wywieźli do Moskwy - Po wielu staraniach i stanowczym żądaniu papieża przewieziono relikwie błogosławionego Andrzeja z Moskwy do Odessy, następnie w roku 1923 do Rzymu. Na życzenie papieża Piusa XI, po kanonizacji, która miała miejsce w dniu 17 kwietnia 1938, relikwie Świętego przewieziono do kościoła oo Jezuitów przy ulicy Rakowieckiej w Warszawie. Święty Andrzej Bobola stał się patronem Polesia, gdzie zginał śmiercią męczeńską.

Pomimo licznych trudności wybitniejsze jednostki społeczeństwa podejmowały próby rozwoju ziemi poleskiej. Rzecznikami postępu, między innymi byli wojewoda wileński, późniejszy hetman litewski, Michał Ogiński i zarządca jego dóbr, podstarości Mateusz Butrymowicz, inicjator wszystkich mających znaczenie dla rozwoju Polesia przedsięwzięć. Przystąpiono do budowy dróg lądowych i wodnych, co zapoczątkowało rozwój innych dziedzin życia gospodarczego.

W roku 1760 rozpoczęto budowę połączenia wodnego Bałtyku z Morzem Czarnym, jakim stał się kanał Michała Ogińskiego. Łączył on przez Szczarę, Jasiołdę, Prypeć, spływające do Bałtyku wody rzeki Niemen , z Dnieprem, którego zasoby zmierzały do Morza Czarnego.

Drugim olbrzymim przedsięwzięciem była budowa Kanału Królewskiego, który połączył dorzecze Wisły z dorzeczem Dniepru przez rzeki Bug, Muchawiec, Pinę. Wykorzystanie przez Butrymowicza nowej drogi wodnej do zaprezentowania w Warszawie Polesia i jego zasobów gospodarczych wzbudziło wielkie zainteresowanie. Towary w postaci miodu, grzybów, wędzonych ryb, suszonych piskorzy, które prezentowali mieszkańcom Warszawy ubrani w stroje ludowe mieszczanie Pińska, przybyli do stolicy dziesięcioma dużymi łodziami, były świadectwem bogactwa Polesia.

Wrogo nastawiona do polskich reform i konstytucji Trzeciego Maja caryca Rosji Katarzyna II, uwikłana w wojnę z Turcją, widząc zagrożenie dla swoich imperialistycznych, zaborczych planów postanowiła zakończyć spór z Turcją. Rozpoczęła działanie przeciw Polsce. Wielką pomoc okazali jej zaciekli zwolennicy dawnej anarchii: Szczęsny Potocki, Ksawery Branicki i Seweryn Rzewuski. Po wizycie w Petersburgu i ułożeniu planu konfederacji, którego celem było zburzenie dzieła Sejmu Czteroletniego, ogłosili w Targowicy przeciw Konstytucji, swoją konfederację. Zaistniałe wypadki, w połączeniu ze słabością króla, zmusiły Sejm do zawieszenia obrad. Do Polski wkroczyły wojska rosyjskie.

Po trzecim rozbiorze Polesie zostało na długie lata włączone do zaboru rosyjskiego. Zaborca z bezwzględną premedytacją usiłował ujarzmić naród polski. Polacy mieszkający na Polesiu nie poddawali się biernie zaborcom . Wybuchały kolejne powstania, w których uczestniczyły wszystkie warstwy sołeczeństwa - szlachta, inteligencja, duchowieństwo i lud wiejski. Tu urodzili się i walczyli o odrodzenie narodowe wielcy wodzowie: Tadeusz Kościuszko i Romuald Traugutt.

Polesie w kolejnych zrywach niepodległościowych wykazywało patriotyczną tożsamość, dając liczne dowody swojej więzi z Macierzą, Lata niewoli i okrutnych prześladowań ze strony zaborców nie wynarodowiły Polaków mieszkających na Kresach Wschodnich. Dowodem tego jest fakt, iż w okresie, gdy zakazany był język polski, powstawały wybitne dzieła literatury;- Trylogia Henryka Sienkiewicza, Rota - Marii Konopnickiej, nad Niemnem i Gloria Victis - Elizy Orzeszkowej i przede wszystkim cała twórczość literacka Marii Rodziewiczównej, będąca dowodem patriotyzmu i przywiązania do Polesia.

W lutym 1917 r. w Rosji wybuchła rewolucja. W październiku bolszewicy dokonali przewrotu, przejmując władzę. Wykorzystując chaos okresu końca I. Wojny Światowej wojska sowieckie pod złudnymi hasłami pokoju i rewolucji proletariackiej, w dniu 17 listopada 1918 r. rozpoczęły swój marsz na zachód. Postępując za ustępującymi wojskami niemieckimi opanowały bez większego oporu część Litwy, Białorusi, oraz częściowo Łotwę i Estonię.

Jedynym czynnikiem obrony polskich praw w okresie zimy 1918/1919 na Litwie i Białorusi były powstające samorzutnie grupy samoobrony. Dopiero w początkach lutego Niemcy zobowiązali się nie wpuszczać wojsk sowieckich na opuszczane przez siebie tereny. Wkrótce oddziały polskie weszły w styczność bojową z oddziałami sowieckimi, zbliżającym się od Wilna, Baranowicz, Pińska. W ten sposób dokonało się powstanie frontu polska- rosyjskiego.

Rozpoczął się okres długotrwałych walk prowadzonych ze zmiennym szczęściem. Zimą 1919 - 1920 r. front ustabilizował się na tzw. "leżach zimowych". Na Polesiu i północnym Wołyniu były to linie rzek Ptyczy i Uborci. Obie strony umacniały swe siły do dalszych działań. Zdając sobie sprawę, że po zakończeniu walk wewnętrznych z kontrewolucją. siły sowieckie zostaną wzmocnione Naczelny Wódz postanowił uprzedzić i pokrzyżować plany przeciwnika.

W związku z podziałem frontu, ze względu na warunki naturalne - bagna poleskie, na dwa odrębne działy, strona polska zdecydowała się, uwzględniając uwarunkowania polityczne i wojskowe uderzyć w kierunku południowo - ukraińskim.

W celu doprowadzenia do ostatecznego rozdzielenia sił sowieckich, bez możliwości szybkiego przerzucania wojsk z północy na południe, Naczelny Wódz zdecydował o przeprowadzeniu lokalnej operacji pozwalającej na opanowanie Mozyrza i Kalenkowicz. W krótkim czasie front na Polesiu ustabilizował się na wschód od linii kolejowej Kalenkowicze przez Mozyrz, Jelsk do Uborci.

Polska ofensywa na Ukrainę zakończła się pełnym powodzeniem, włącznie z zajęciem Kijowa. Nieprzyjaciel rozpoczął ofensywę na Białej Rusi, pragnąc rozbić lewe skrzydło sił polskich, z jednoczesnym zamiarem zepchnięcia ich w poleskie błota. W dniu 4 lipca rozpoczęła się ogólna ofensywa sowiecka. Głównodowodzący wojskami sowieckimi Michaił Tuchaczewski wydał rozkaz dzienny, w którym wzywał:

"Na zachodzie rozstrzygają się losy powszechnej rewolucji, po trupie Polski wiedzie droga do światowego pożaru. Na Wilno, Mińsk i Warszawę - marsz !"

Nastąpił okres ciężkich walk obronne- odwrotowych, w których wyróżniła się znakomicie dowodzona przez gen. Władysława Sikorskiego Grupa Poleska. W następnych tygodniach Bitwa Warszawska odwróciła losy wojny. Działania wojenne ponownie wkroczyły na zniszczone tereny Polesia. Końcowym aktem działań była bitwa nad Niemnem, której kulminacyjnym momentem była trwająca jedenaście dni bitwa pod Horodcem.

Cel operacji niemeńskiej został osiągnięty. Rozpoczęły się negocjacje pokojowe.

Po zawarciu w dniu 18 marca 1921 r. Ryskiego Traktatu Pokojowego pomiędzy Polską a Rosją i Ukrainą formalnie zakończona została wojna polsko - sowiecka (działania wojskowe ustały w dniu 18 października 1920 roku). Traktat zawierał 26 artykułów, w których uregulowano podstawowe kwestie, w tym również sprawy granic. Przekreślał on dalekowzroczne koncepcje polityczne Józefa Piłsudskiego, które przewidywały utworzenie niezależnego państwa ukraińskiego i białoruskiego w celu zbudowania przeciwwagi przed odwiecznym imperializmem rosyjskim. W następstwie dokonanych ustaleń Polesie zostało przepołowione, wraz z zamieszkującą je ludnością, nową granicą państwową.

Obydwa państwa - Polskę oraz Rosję sowiecką różniły krańcowo odmienne systemy gospodarcze, społeczne i polityczne. Fakt ten uniemożliwiał dokonywanie wspólnych inwestycji zmierzających do zagospodarowania obszarów Polesia.

W nowych granicach polska część Polesia rozciągała się od rzeki Bug na zachodzie, do granicznej rzeki Słucz i rzeki Morocz na wschodzie. Od północy ograniczały ją Wzniesienia Mińskie i Nowogródzkie, od południa Wyżyna Wołyńska.

Województwo Poleskie w okresie międzywojennym zajmowało zachodnią część krainy zwanej "Polesiem". Proces terytorialnego kształtowania się województwa poleskiego zakończony został w roku 1931. W 1939 roku w skład Województwa Poleskiego wchodziło dziewięć powiatów : brzeski, drohiczyński, kobryński, kosowski, koszyrski, łuniniecki, piński, prużański i stoliński. Stolicą województwa był Brześć n/Bugiem. Zgodnie z rozporządzeniem Ministerstwa Spraw Wewnętrznych z dnia 12 listopada 1923 r. uległa zmianie poprzednia nazwa miasta "Brześć Litewski" na obowiązującą w okresie międzywojennym nazwę "Brześć n/Bugiem".

Należy dodać, że w tym czasie, z uwagi na ścisły związek administracyjny i gospodarczy teren t.zw. "Wyspy Lotniczej", jednej z czterech części twierdzy brzeskiej, mimo położenia po lewej strome rzeki Bug został przypisany z województwa lubelskiego do województwa poleskiego.

Po odzyskaniu niepodległości ludność wracała do zniszczonych w czasie działań wojennych swoich siedzib. Z entuzjazmem przystępowano do odbudowy własnego domu. Powstała nowa administracja państwowa. Zaczęto odbudowywać szkoły, ośrodki pomocy medycznej. Do odbudowy włączyło się całe społeczeństw. W celu zabezpieczenia nowej, wschodniej granicy państwa został powołany Korpus Ochrony Pogranicza, który aktywnie uczestniczył w odbudowie szkól i innych placówek życia publicznego. Opracowane zostały szeroko zakrojone plany na temat przyszłości Polesia. Wybuch H. Wojny Światowej nie pozwolił na ich realizację.

W dniu 23/24 sierpnia 1939 r. nastąpiło w Moskwie, mimo różnic ideologicznych dzielących obydwa zbrodnicze mocarstwa - III. Rzeszy i Związku Radzieckiego podpisanie paktu, znanego w historii pod nazwą "Paktu Ribbentrop - Mołotow." W następstwie dokonanych ustaleń w dniu 17. września Armia Czerwona, łamiąc zawarte wcześniej z Polską porozumienia, wtargnęła na wschodnie tereny Rzeczypospolitej.

W celu stworzenia pozorów prawa (w rozumieniu sowieckim) w dniu 22 października 1939 r. zarządzone zostały t.zw. "wybory". Sterroryzowana ludność Kresów wschodnich "wybrała" 2410 wyznaczonych przez NKWD delegatów, którzy wystosowali " w imieniu społeczeństwa prośbę" do Rady Najwyższej Związku Radzieckiego o przyjęcie w skład ZSRR. Prośba łaskawie została spełniona. W ten sposób Polesie wcielone zostało w skład Republiki białoruskiej, natomiast ludności tych ziem zostało narzucone obywatelastwo sowieckiego, ze wszystkimi związanymi z tym konsekwencjami. (podległość obowiązującej jurysdykcji sowieckiej, obowiązek służby wojskowej). Powojenne losy Polesia wiążą się z ustaleniami Konferencji Jałtańskiej.

Zygmunt Popiel (Warszawa)

Literatura:

1. Arciszewska B. - Jakubowska H. (z d. Arciszewska) - Opracowanie: "Zarys historii Polesia" (jako wprowadzenie do albumu "Polesie")
2. Krasucki Stanisław. "Polesie" Wyd. Tow. Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej Oddział w Bydgoszczy. 1998.
3. S.Lewkowska A. Lewkowski J. Walczak W. " Zabytkowe Cmentarze na Kresach Wschodnich Drugiej Rzeczypospolitej" Wyd. Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego Warszawa. 2000.
4. Lojek J. "Agresja 17 września 1939 " Inst.Wyd.PAX . Warszawa 1990
5. 0ssendowski F.A. "Polesie" Wydawnictwo Polskie. R. Wegner. Poznań.